door professor Annemarie C. Mayer, Trier, te Brussel op 7 november 2026
Paus Leo XIV heeft de titel “Eén in Christus – samen op missie”[1] gekozen om het honderdjarig jubileum van de door Pius XI ingevoerde Wereldmissiezondag te vieren. De christelijke missie moet getuigenis afleggen van Jezus Christus, en juist dit getuigenis staat in het teken van de eenheid van de christenen. Missie en eenheid zijn daarom geen van elkaar onafhankelijke opdrachten. Ze horen inhoudelijk bij elkaar, ook al hebben de christelijke kerken deze verbondenheid lang niet altijd op overtuigende wijze in praktijk gebracht.
Het historische uitgangspunt in 1926 werd nog sterk gekenmerkt door de klassieke missie-organisatie. Hoe zag missie er in de Katholieke Kerk honderd, negentig of tachtig jaar geleden uit? Voor veel katholieken in Europa was missie destijds iets dat ‘elders’ plaatsvond: in verre landen, in de koloniën, buiten of aan de rand van de westerse beschaving. Missie was niet alleen territoriaal bepaald; ze werd overgelaten aan missiezusters en missionarissen en vond plaats aan de andere kant van de wereld.
Een indrukwekkend voorbeeld van hoe nauw dit begrip van missie verbonden was met de koloniale geschiedenis, geeft de Nigeriaanse theoloog James Chukwuma Okoye, CSSp: “Vóór de jaren vijftig ging ik in mijn thuisland Nigeria naar de ‚katholieke missie‘. Vanaf 1960 [– het jaar van de onafhankelijkheid van Groot-Brittannië –] ging ik naar de Katholieke Kerk.”[2] Alleen al deze formulering laat zien dat ‘missie’ niet zomaar een neutrale religieuze categorie was. Ze werd gekenmerkt door politieke, culturele, maar ook kerkelijke ontwikkelingen.
De 20e eeuw bracht wereldwijd beslissende ontwikkelingen voor de wereldwijde missie met zich mee, te beginnen met de Wereldmissieconferentie in Edinburgh in 1910, het Tweede Vaticaans Concilie en van daaruit via de vraag of missie überhaupt nog wel van deze tijd is, hoe haar verhouding tot interreligieuze dialoog of tot verschillende niet-christelijke culturen moet zijn, tot de uitdagingen van een geglobaliseerd, pluralistisch en in toenemende mate polycentrisch christendom. Precies deze weg wil ik vandaag in kaart brengen – en ook ingaan op de manier waarop met name de wereldzendingsbeweging van de Oecumenische Raad van Kerken vandaag de dag over zending spreekt. Want in 2026 viert enerzijds de Katholieke Kerk de 100ste Wereldmissiezondag; anderzijds werkt de Commission for World Mission and Evangelism van de Wereldraad van Kerken (CWME), met katholieke deelname, toe naar de volgende Wereldmissieconferentie in 2028. De thematische invalshoek daarvan beschrijft missie als een gebeurtenis die de wereld “opnieuw vertelt”, herstelt, herordent en vernieuwt.[3]
Ik wil dit in zes stappen uitwerken en daarbij twee parallelle lijnen volgen die elkaar gedeeltelijk overlappen: de ontwikkeling van het katholieke begrip van missie en de concretisering van het oecumenisch-multilaterale zendingsidee tot op heden.
1. Van Edinburgh 1910 tot het Tweede Vaticaans Concilie: de ontdekking van de gezamenlijke zending
1.1 Edinburgh 1910
Ons eerste oecumenische uitgangspunt is de Wereldmissieonferentie in Edinburgh in 1910. Destijds kwamen ongeveer 1200 vertegenwoordigers, voornamelijk van protestantse Kerken en zendingsgenootschappen, bijeen om te beraadslagen over “missieproblemen met betrekking tot de niet-christelijke wereld”[4] . Hun motto luidde “Evangelisatie van de wereld in deze generatie”.[5] Dit was tevens de titel van een boek van de Amerikaanse methodist John R. Mott (1865–1955), die de vergaderingen in Edinburgh voorzat. Ondanks zijn universele ambitie was Edinburgh echter geenszins representatief voor het christendom wereldwijd. Katholieke en orthodoxe Kerken waren niet vertegenwoordigd, en van de ongeveer 1200 afgevaardigden waren er slechts negentien afkomstig uit de toenmalige missiegebieden.[6] De oecumenische geschiedenis van de missie begint daarom niet met een reeds volledig ontwikkeld mondiaal perspectief. Ze begint veeleer met een duidelijk Europees en Noord-Amerikaans overwicht.
Toch werd in Edinburgh een cruciaal inzicht verkregen: de geloofwaardigheid van de christelijke missie hangt samen met de eenheid van de christenen. Wanneer christenen één en hetzelfde evangelie willen verkondigen, maar tegelijkertijd optreden in afzonderlijke en met elkaar concurrerende kerken, verliest hun boodschap aan geloofwaardigheid. Deze verbinding tussen missie en eenheid zou in de 20e eeuw een van de doorslaggevende thema’s van de oecumenische beweging worden.
Opmerkelijk is dat ook in de orthodoxe wereld al vroeg een soortgelijke gedachte werd geformuleerd. De oecumenische patriarch van Constantinopel stelde in 1920 in een encycliek “aan de kerken van Christus overal” voor dat de gescheiden kerken hun theologische meningsverschillen zouden bespreken en tot een gemeenschappelijk christelijk getuigenis zouden komen.[7] Tegelijkertijd laat de katholieke geschiedenis zien hoe moeilijk deze ontwikkeling was. Pius XI sprak zich in 1928 in de encycliek Mortalium Animos scherp uit tegen een onevenwichtig “pan-christendom”, dat vanuit katholiek oogpunt als modernistisch werd beschouwd.[8]
Missie en oecumene ontwikkelden zich dus – althans aan katholieke zijde – niet vanaf het begin parallel. Integendeel, het besef moest eerst langzaam groeien dat de eenheid van de christenen geen achteraf toegevoegde organisatorische toevoeging aan de missie is, maar deel uitmaakt van de theologische geloofwaardigheid ervan.
Op het gebied van de missie was in de Katholieke Kerk echter al in 1919 een nieuwe fase aangebroken. Benedictus XV eiste destijds in Maximum Illud dat de jonge kerken geworteld moesten zijn in de cultuur van het betreffende land. Pius XI zette deze gedachte voort in Rerum Ecclesiae en benadrukte de opbouw van zelfstandige lokale kerken met inheemse geestelijken. Pius XII onderstreepte in Evangelii Praecones het belang van positieve elementen uit inheemse culturen en in Fidei Donum de verantwoordelijkheid van de hele Kerk voor de missie. Daarbij noemde hij de betrokkenheid van de leken als een belangrijke factor. Johannes XXIII maakte ten slotte in Princeps Pastorum duidelijk dat het tijdperk van de door het kolonialisme gekenmerkte missie ten einde liep.[9] Daarmee was de weg vrijgemaakt voor het Tweede Vaticaans Concilie.
1.2 Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965)
De doorslaggevende verandering die het concilie teweegbracht, is dat missie niet langer louter wordt opgevat als een specifieke activiteit van enkele specialisten in verre gebieden. Missie wordt veeleer bepaald vanuit het wezen van de Kerk zelf. Ad Gentes formuleert daarom de programmatische zin: “De Kerk op aardse pelgrimstocht is krachtens haar aard ‚missionair‘.”[10]
Daarmee verschuift het perspectief van de vraag “Welke missies heeft de Kerk?” naar de meer fundamentele vraag: wat betekent het voor de Kerk zelf om te leven vanuit de zending van God? Dat is theologisch gezien doorslaggevend. Missie is niet langer louter een werkterrein naast liturgie, catechese, diaconie of kerkelijk bestuur. Missie behoort tot de identiteit van de Kerk.
Tegelijkertijd verandert de relatie tot de mensen buiten de Kerk. Het Concilie houdt vast aan het unieke karakter van Jezus Christus en aan de betekenis van de Kerk als middelaar van het heil. Maar God wil het heil van alle mensen. De Kerk is teken en instrument van Gods heil (vgl. LG 1), “waarin God door de missie de heilsgeschiedenis zichtbaar verwezenlijkt “.[11] Tegelijkertijd kan God ook andere, alleen Hem bekende wegen gebruiken. De Kerk speelt weliswaar een unieke rol bij het overbrengen van het heil, maar voor niet-christenen blijft de mogelijkheid van het heil in Christus door de Geest open. Lumen Gentium spreekt van “al het goede en ware”,[12] dat in andere religies en culturen aanwezig is en kan worden opgevat als een voorbereiding op het evangelie. Nostra Aetate gaat nog verder wanneer het verklaart dat de Kerk “niets afwijst van wat er aan waars en heiligs is in deze godsdiensten”.[13] En Ad Gentes spreekt over de “kiemen van het Woord”.[14] Daarmee wordt missie niet opgegeven, maar opnieuw gedefinieerd: zij kan niet langer worden opgevat als een overdracht van een Europese religieus-culturele vorm naar andere samenlevingen. Zij moet veeleer worden vormgegeven als getuigenis voor Christus in een concrete culturele en religieuze situatie.
Precies hier ligt ook het verband met de vrijheid van godsdienst. Dignitatis Humanae maakt duidelijk dat het geloof niet door uiterlijke dwang kan worden voortgebracht. Missie en proselitisme zijn daarom niet hetzelfde. Dat is een belangrijk punt, omdat ‘evangelisatie’ en ‘bekering’ anders gemakkelijk verward kunnen worden met religieuze concurrentie. De katholieke missietheologie na het Concilie benadrukt juist dat het vrije antwoord van de mens op het evangelie een voorwaarde is.
In de oecumenische wereld was in 1961 de International Missionary Council, die was voortgekomen uit de Wereldmissieconferentie van 1910, samengevoegd met de in 1948 opgerichte Wereldraad van Kerken en omgevormd tot de Commission on World Mission and Evangelism (CWME). Minder bekend is dat in april 1965 in Crêt-Bérard in Zwitserland een kleine informele bijeenkomst van deskundigen van de Katholieke Kerk en de Wereldraad van Kerken heeft bijgedragen aan het ontstaan van Ad Gentes. Het doel van de bijeenkomst was het uitwisselen van informatie over de respectieve standpunten ten aanzien van de missietheologische theorie en praktijk.[15] Sporen van deze achtergrond zijn nog steeds herkenbaar in Ad Gentes 6, waar het belang van het gezamenlijke getuigenis wordt benadrukt.[16] Tegen de “ergernis van de verdeeldheid” beveelt ook Ad Gentes 29 “een broederlijke samenwerking met de missie-initiatieven van de andere christelijke gemeenschappen” aan. Nog explicieter formuleert Ad Gentes 15 de oproep tot samenwerking: “De katholieken [moeten] met hun gescheiden broeders […] broederlijk samenwerken in de gemeenschappelijke belijdenis van hun geloof in God en in Jezus Christus”.
Vanaf dat moment klinkt missie als het ware als een ostinato door in de oecumenische initiatieven van het kerkelijk leergezag, en wordt oecumene een basismotief van de missionaire reflectie.
2. Katholieke missie na het Concilie: Evangelii Nuntiandi – Redemptoris missio – Evangelii gaudium
De verdere ontwikkeling aan katholieke zijde wil ik aan de hand van drie pauselijke documenten illustreren: Evangelii Nuntiandi (1975) van Paulus VI, Redemptoris Missio (1990) van Johannes Paulus II en Evangelii Gaudium (2013) van paus Franciscus. In deze documenten vinden we niet zomaar drie verschillende modellen. Veeleer wordt een fundamenteel probleem stap voor stap behandeld: hoe kan een alomvattende opvatting van de missie worden ontwikkeld, zonder daarbij de concrete verkondiging van Jezus Christus op te geven?
2.1 Evangelii Nuntiandi – alomvattend en oecumenisch
Paulus VI reageerde in Evangelii Nuntiandi op een situatie waarin ‘missie’ na het Concilie bijna onder druk was komen te staan om zich te moeten rechtvaardigen. Als Gods heil ook buiten de zichtbare grenzen van de Kerk werkzaam kan zijn, waarom zou er dan überhaupt nog gemissioneerd moeten worden? Het antwoord van Paulus VI luidt: omdat evangelisatie veel meer is dan louter informatie over het christendom. “Zij [d.w.z. evangelisatie] kan niet begrepen worden als men niet probeert een omvattend zicht te krijgen op al de wezenlijke elementen.”[17] Evangelisatie omvat verkondiging, getuigenis, bekering, kerkelijke gemeenschap, culturele inculturatie en de verandering van menselijke levensomstandigheden. Paulus VI spreekt uitdrukkelijk over de evangelisatie van de “cultuur en de culturen”.[18] Dit is bijzonder belangrijk voor ons thema: missie is niet simpelweg ‘zielenredding’ en evenmin simpelweg ‘maatschappelijke betrokkenheid’. Het is een alomvattende verwezenlijking van het evangelie. Tegelijkertijd blijft de Kerk voor Paulus VI onmisbaar. Evangelisatie is “de eigen genade en roeping van de Kerk, haar diepste identiteit”.[19]
Hiermee wordt een lijn zichtbaar die tot op de dag van vandaag kenmerkend blijft voor het katholieke begrip van missie: missie is alomvattend, maar ze is niet willekeurig. Ze omvat sociale verantwoordelijkheid, maar gaat niet op in sociaal beleid. Ze omvat dialoog, maar verliest de verkondiging van Christus niet uit het oog.
De belangrijkste conclusies van Evangelii Nuntiandi staan inderdaad in nauw verband met het missiebegrip dat zich in de oecumenische wereld had ontwikkeld. Rond de jaarwisseling 1972/73 vond de Wereldmissieconferentie in Bangkok plaats. Met het thema Salvation Today volgde deze conferentie een holistische benadering, die het heil uitdrukkelijk omvatte in zijn geestelijke en sociaal-politieke dimensie.
De secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken (WRK), dr. Philip Potter, een methodistische predikant die tot 1972 directeur van CWME was, werd in 1974 uitgenodigd voor de bisschoppensynode over evangelisatie. Hij citeerde daar een passage uit het document van de gezamenlijke werkgroep van de Katholieke Kerk en de WRK, ‘Gemeenschappelijk getuigenis en proselitisme’: “Eenheid in het getuigenis en getuigenis in de eenheid. Dit is de wil van Christus voor zijn volk.”[20] Hij bracht dit in verband met de uitspraak uit het werkdocument van de synode: “De oecumenische beweging vindt onder andere haar oorsprong in de eisen van de evangelisatie, die oproepen tot de eenheid van de christenen.”[21] Hij vervolgde: “Evangelisatie is de toetssteen van onze oecumenische roeping.”[22] Potters woorden vinden weerklank in Evangelii Nuntiandi 77, waar Paulus VI kennelijk in dialoog treedt met Potters toespraak op de synode en antwoordt: “Het lot van de evangelisatie hangt zeker af van het getuigenis van eenheid dat de Kerk geeft. Dit is een motief tot verantwoordelijkheid, maar ook een bron van troost”.[23] Het praktische gevolg is een sterker gezamenlijk oecumenisch getuigenis voor Christus.
Ook op structureel vlak beginnen de convergenties in de dialoog geleidelijk vorm te krijgen. De bisschoppensynode had concrete stappen gevraagd ter bevordering van oecumenische samenwerking, en de paus stemde hiermee in.[24] Al tijdens de missieconferentie van Bangkok in 1972 hadden twaalf door de Heilige Stoel aangewezen rooms-katholieke waarnemers deelgenomen. Onmiddellijk na Bangkok kwam de CWME-commissie bijeen om haar statuten zodanig te wijzigen dat overleg met organisaties die niet tot de Wereldraad van Kerken behoren, mogelijk werd. “In 1974 wees het Secretariaat voor de Eenheid van de Christenen, in samenwerking met de Congregatie voor de Evangelisatie van de Volkeren en met steun van de Unies van Algemene Oversten, vier missionaire instituten aan voor een consultatieve relatie met de CWME.”[25]
Drie katholieken, die waren benoemd door het Secretariaat voor de Bevordering van de Eenheid van de Christenen, werden commissieleden van de CWME. In 1984 culmineerde deze institutionele samenwerking in de benoeming van een katholieke adviseur, die in dienst was bij het toenmalige Secretariaat voor de Bevordering van de Eenheid van de Christenen en als medewerkster van de CWME naar Genève werd uitgezonden. Van januari 2011 tot oktober 2013 bekleedde ik deze functie. In 2014, na 30 jaar, werd deze functie niet meer ingevuld. Het Dicasterie voor de Evangelisatie van de Volkeren wijst echter nog steeds vier missieordes aan als tegenhangers van de protestantse zendingsgenootschappen voor samenwerking binnen de CWME, en het Dicasterie voor de Bevordering van de Eenheid van de Christenen benoemt drie katholieke commissieleden.
2.2 Redemptoris Missio – drie situaties van evangelisatie
In 1990 kwam Johannes Paulus II in Redemptoris Missio opnieuw terug op het thema ‘Missie is alomvattend, maar niet willekeurig’. Hij maakte onderscheid tussen drie situaties: de eigenlijke missio Ad Gentes, de pastorale zorg voor bestaande christelijke gemeenschappen en de situatie van de ‘nieuwe evangelisatie’ in voormalig christelijk georiënteerde samenlevingen.[26] Dit onderscheid is vandaag de dag bijzonder actueel. Want missie is al lang niet meer louter een beweging vanuit het christelijke Europa naar andere continenten. Europa zelf is weer een missiegebied geworden.
Tegelijkertijd overstijgt Redemptoris Missio de oudere territoriale opvatting van missie en spreekt het van “nieuwe areopagussen”: communicatiemedia, grote steden, migratie, vredes- en ontwikkelingsvraagstukken, mensenrechten, de positie van vrouwen en kinderen en het behoud van de schepping.[27] Hiermee wordt de weg bereid voor een gedachte die later bij paus Franciscus een centrale rol zal spelen: missie vindt plaats in de concrete culturele, sociale en politieke leefwerelden van de mensen. Bijzonder interessant is daarbij de verhouding tussen dialoog en verkondiging.
Redemptoris Missio omschrijft de interreligieuze dialoog als “methode en middel voor wederzijdse kennis en verrijking”[28] en uitdrukkelijk als onderdeel van de evangeliserende zending van de Kerk. Tegelijkertijd geldt: dialoog vervangt de verkondiging niet. Deze spanning is theologisch vruchtbaar. Een katholieke missietheologie die de dialoog serieus neemt, kan niet zomaar afzien van de verkondiging. Omgekeerd kan een verkondiging die niet openstaat voor dialoog, geen recht doen aan de eisen van het concilie.
2.3 Evangelii Gaudium – een Kerk ‘in beweging’
Bij paus Franciscus wordt deze gedachte nog sterker gekoppeld aan de gestalte van de Kerk zelf. Evangelii Gaudium roept op tot een Kerk die niet in de eerste plaats zichzelf in stand houdt, maar missionair ‘in beweging’ leeft. Franciscus spreekt van een ‘missionaire keuze’ die alles moet veranderen: structuren, gewoonten, taal en pastorale prioriteiten.[29] Dat betekent: missie is niet alleen wat de Kerk ad extra – ‘naar buiten toe’ – doet. Missie verandert ook de Kerk zelf. En de missie zelf verandert: er is een ontwikkeling gaande van het territoriale model – missie als een beweging van het ‘Westen naar de rest’ van de wereld – naar een model waarin missie plaatsvindt in de meest uiteenlopende maatschappelijke leefwerelden, bijzonder treffend verwoord in ‘missie komt naar ons toe’.[30] Migratie verandert bijvoorbeeld niet alleen samenlevingen. Ze verandert ook het begrip van missie. Een katholieke parochie in België kan er vandaag de dag niet meer van uitgaan dat zij ‘uitzendt’, terwijl anderen ‘ontvangen’. Mensen uit Afrika, Azië, Latijns-Amerika of het Midden-Oosten brengen hun eigen vormen van christelijk geloof mee. Zij zijn niet alleen de ontvangers van pastorale zorg, maar kunnen zelf dragers zijn van missionaire ervaring. Daarmee komen we bij een van de ingrijpendste veranderingen van de afgelopen decennia: de wereldkerk wordt polycentrisch.
3. Zending in een polycentrisch christendom – een veelheid aan zendingstheologische tradities
Als we het vandaag de dag over missie hebben, volstaat het daarom niet meer om alleen naar de katholieke ontwikkeling te kijken. Dat zou de zojuist beschreven verandering niet serieus nemen. Het zou echter evenzeer verkeerd zijn om de verschillende tradities simpelweg onder één gemeenschappelijk begrip van ‘missie’ samen te vatten. Er zijn echte raakvlakken, maar ook blijvende verschillen.
Laten we beginnen met de orthodoxe traditie. Het document De missie van de Orthodoxe Kerk in de wereld van vandaag, dat in 2016 in Kreta werd aangenomen tijdens het Heilige en Grote Concilie van de Orthodoxe Kerk, beschouwt de kerk als teken en beeld van het Rijk van God in de geschiedenis. Missie betekent daar niet in de eerste plaats de uitbreiding van een instelling, maar getuigenis van Gods nieuwe schepping.[31] Opvallend is de nauwe verbinding tussen liturgie (vooral de eucharistie), gemeenschap en sociaal getuigenis. Juist de orthodoxe nadruk op de doxologie en de liturgische vorm van het christelijke leven vormt een belangrijke correctie op een uitsluitend functioneel begrip van missie. Het document spreekt uitdrukkelijk over de missie van de kerk als “getuigenis van liefde door dienstbaarheid”. Het noemt honger, armoede, ziekte, vlucht, mensenhandel, moderne vormen van slavernij en sociale onrechtvaardigheid.[32] Missie verschijnt als een uitstraling van de kerkelijke gemeenschap en als een vooruitblik op de eschatologische vernieuwing van de schepping.
De anglicaanse traditie heeft met de vijf kenmerken van de missie[33] bewust een holistisch en uitgesproken praktisch model ontwikkeld. De vijf kenmerken of dimensies omvatten de verkondiging, de uitnodiging tot de geloofsgemeenschap, de dienst aan mensen in nood, het streven naar verandering van onrechtvaardige structuren en de zorg voor de schepping. Daarmee wordt de verbinding tussen evangelisatie en diaconie niet gezien als een achteraf toegevoegde uitbreiding, maar als een integraal onderdeel van het missionaire bestaan. Het eerste ‘kenmerk’ blijft de verkondiging. De overige dimensies geven weer wat het evangelie in de praktijk in de wereld betekent. Hoe actueel dit model is, blijkt uit het officiële verslag van de 18e zitting van de Anglican Consultative Council uit 2023, getiteld The Five Marks of Mission: Today and Tomorrow.[34]
De lutherse zendings-theologie herinnert er daarentegen aan dat zending leeft vanuit het evangelie van de rechtvaardiging. Dit komt bijzonder goed naar voren in het document Mission in Context: Transformation, Reconciliation, Empowerment[35] van de Lutherse Wereldfederatie uit 2004. De titel zelf geeft al aan waar de nadruk ligt: Gods genade bevrijdt de mens niet alleen van schuld, maar opent ook een nieuw bestaan in gemeenschap. Tegenwoordig omschrijft de Lutherse Wereldfederatie haar wereldwijde gemeenschap als “een wereldwijde kerk gemeenschap in de lutherse traditie, die samen leeft en werkt voor een rechtvaardige, vreedzame en verzoende wereld.”[36]
De gereformeerde traditie richt zich nog sterker op het verband tussen zending, gerechtigheid en economische orde. De Accra-belijdenis uit 2004 koppelt de eenheid van de kerk uitdrukkelijk aan haar zending en verklaart: gerechtigheid en eenheid mogen niet van elkaar worden gescheiden.[37] Dat is belangrijk omdat zending niet alleen de individuele keuze van de mens voor Christus omvat. Zij omvat ook een profetische kritiek op maatschappelijke en economische machtsverhoudingen.
De evangelische beweging herinnert er met haar sterke nadruk op persoonlijke bekering, de Bijbel, de uitdrukkelijke verkondiging van Christus en de missionaire verantwoordelijkheid van elke individuele christen op belangrijke wijze aan dat een holistische missie niet mag opgaan in louter algemene sociale ethiek. De verkondiging van Jezus Christus blijft voor hen constitutief.
Van bijzonder belang voor het hedendaagse mondiale christendom is ten slotte de pinkster- en charismatische beweging. De groei van pinkster- en charismatische christelijke gemeenschappen vormt enerzijds een uitdaging voor het traditionele oecumenische model. Anderzijds kan de pinksterzending niet adequaat worden opgevat als louter een tegenmodel voor de klassieke oecumene. In de recentere missiologie van de pinksterkerken spelen evangelisatie, de ervaring van de Heilige Geest, genezing, bevrijding, eschatologische hoop en holistische verlossing een rol.[38]
De ontmoeting tussen verschillende protestantse, orthodoxe, katholieke, evangelische en pentecostale missietheologieën is inmiddels onmisbaar geworden en is geïnstitutionaliseerd in het werk van de CWME. Daarbij blijven er verschillen bestaan. De kerken verschillen nog steeds bijvoorbeeld wat betreft hun opvatting over de kerk, het ambt, de sacramenten, bekering, religieus pluralisme en de concrete vorm van christelijke eenheid. Maar deze verschillen hoeven er niet toe te leiden dat elke traditie alleen tegen de andere tradities aan missie doet. De eigenlijke oecumenische uitdaging bestaat erin gezamenlijk getuigenis mogelijk te maken daar waar de kerken daadwerkelijk samen getuigenis kunnen afleggen, zonder de bestaande theologische verschillen te verhullen of te ontkennen en zonder dat er een confessionele concurrentiestrijd om missionaire gebieden ontstaat. Bijzonder relevant is dat rooms-katholieke, evangelische en pinksterchristenen tegenwoordig volledig betrokken zijn bij het werk van de CWME.
4. Arusha 2018: Zending als transformerende navolging en getuigenis vanuit de periferie
De meest recente Wereldconferentie voor Wereldwijde missie en evangelisatie, georganiseerd door de Commission for World Mission and Evangelism van de Wereldraad van Kerken, vond in 2018 plaats in Arusha, Tanzania. Meer dan duizend mensen uit verschillende christelijke tradities en uit vele delen van de wereld namen deel. Het thema luidde: “Gedreven door de Geest – geroepen tot transformerende navolging”.[39]
Wat heeft Arusha theologisch gezien te zeggen gehad? Allereerst: in tegenstelling tot een opvatting van missie die in de eerste plaats vraagt naar methoden van evangelisatie, wordt de nadruk verlegd naar de navolging. Missie wordt uitdrukkelijk opgevat als deelname aan Gods zending (missio Dei). De mens wordt opgenomen in de zending van God. Navolging is daarom niet louter persoonlijke vroomheid. Het wordt een levensvorm waardoor mensen deelnemen aan de transformatie van de wereld. De oproep van Arusha tot navolging grijpt hiervoor zelfs terug op het aloude begrip van de theosis, de vergoddelijking: doordat mensen deelnemen aan Gods missie, hebben zij deel aan Gods genade.[40] Dit is een opmerkelijke oecumenische formulering, omdat hier een categorie wordt overgenomen die vooral bekend is uit de traditie van het christelijke Oosten.
Ten tweede koppelt Arusha evangelisatie uitdrukkelijk aan woord en daad. De Oproep van Arusha spreekt over de verkondiging van het evangelie, maar tegelijkertijd ook over gerechtigheid, vrede en verantwoordelijkheid voor de schepping in het licht van migratie, vluchtelingenstromen en de strijd tegen uitsluiting. Christelijke navolging wordt juist als holistisch begrepen doordat zij verkondiging en concrete levenspraktijk met elkaar verbindt.[41]
Ten derde wordt de aandacht gericht op de randgroepen. CWME had al in de missieverklaring ‘Samen voor het leven’[42] uit 2013 de categorie ‘zending vanuit de marge’ ontwikkeld. Daarin wordt de klassieke kijk op de zaken omgedraaid: mensen in de marge van de samenleving moeten niet alleen worden gezien als ontvangers van de christelijke missie. Zij zijn zelf subjecten en actoren van de missie. Dit perspectief heeft theologisch gezien zeer verstrekkende gevolgen. Het zet namelijk een oudere zendingslogica op zijn kop: niet alleen ‘wij gaan naar hen toe’, maar ook ‘wij luisteren naar wat God al door hen doet’. Zending wordt zo een proces van luisteren, onderscheiding en bekering.
Precies hier sluit het recentere werk van CWME bij aan. Het benadert zending vanuit de marge als een perspectief dat het handelingsvermogen van gemarginaliseerde mensen erkent, deelneemt aan hun strijd en hun hoop deelt.[43] Migratie, globalisering, diaspora en de verschuiving van het christelijke zwaartepunt naar het zuidelijk halfrond relativeren het oudere concept van ‚zendende‘ en ‚ontvangende‘ kerken. CWME trekt hieruit nog een verdergaande conclusie: de gemarginaliseerden zijn niet alleen ontvangers van zending, maar kunnen ook plaatsen zijn van theologische inzichten en missionaire initiatieven.
Dat is echter niet zomaar gelijk te stellen aan een romantisch ideaal van ‘marginalen’. Juist hier is wetenschappelijke nuchterheid nodig. De vraag luidt niet: zijn mensen in de marge automatisch in het bezit van de waarheid?, maar: welke stemmen zijn in de tot nu toe geschreven geschiedenis van de christelijke zending niet gehoord, en wat verandert er theologisch gezien wanneer deze stemmen als subjecten van het missionaire gebeuren serieus worden genomen?
5. CWME tot 2026: dekolonisatie, herstel, “re-storying”
CWME heeft dit perspectief na Arusha verder uitgewerkt. De afgelopen jaren is er in de oecumenische zendingstheologie met name een nieuwe nadruk ontstaan: de kwestie van dekolonisatie, herstelbetalingen en de kritische verwerking van de geschiedenis van de christelijke zending. CWME kwam in juli 2024 in Nairobi bijeen onder het thema “De weg bereiden: missie als tegen-schepping”.[44] In het verslag van de directeur van CWME wordt de bestaande categorie van “transformerende navolging” uitdrukkelijk verder ontwikkeld in de richting van een “gedekoloniseerde navolging”. Missie moet niet simpelweg een bestaande kerkelijke orde reproduceren, maar onderzoeken hoe de Geest van God werkt in gemeenschappen die gemarginaliseerd zijn door koloniale en hedendaagse machtsstructuren.[45] Het rapport spreekt in deze context van ‘evangelisatie vanuit de periferie’. De cruciale vraag luidt nu niet alleen: hoe brengen we het evangelie naar de mensen in de periferie? Maar ook: welke boodschap van het evangelie horen we van de mensen in de periferie? En nog radicaler: waar moeten wij ons zelf door laten bekeren? Dat is een echte verschuiving in het missiologische perspectief. Zending wordt niet langer alleen gezien als een beweging van de kerk naar de anderen toe. Zending kan ook betekenen dat de kerk wordt veranderd door degenen tegenover wie zij tot nu toe stond.
Het rapport van de CWME-directeur uit 2024 legt hier expliciet een verband met de geschiedenis van de koloniale missie en met het inzicht dat christelijke kerken in bepaalde historische situaties verbonden waren met imperiale machtsstructuren.[46] Daarmee wordt de missiegeschiedenis zelf het onderwerp van theologische zelfkritiek. Als de christelijke missie historisch verbonden was met koloniale machtsstructuren, dan volstaat het niet om dit verleden louter historisch vast te stellen. De vraag is veeleer welke institutionele, theologische en culturele vormen van deze geschiedenis tot op de dag van vandaag doorwerken.
Toen de CWME in april 2026 in Kingston, Jamaica, bijeenkwam, luidde het thema dan ook: “De weg bereiden: missie als mogelijkheid om de wereld opnieuw te interpreteren – spiritualiteit, herstel, de erfenis van de transatlantische slavenhandel”.[47] “Re-storying” – “Herschrijven” is moeilijk in één Nederlands woord weer te geven. Er wordt niet simpelweg een nieuw verhaal bedoeld in de zin van een nieuwe vertelling. Het gaat veeleer om de kritische herziening van de verhalen waarmee mensen, volkeren en kerken hun eigen verleden begrijpen. Missie wordt hier gekoppeld aan herinnering, herstel en verzoening. De vraag luidt: welke verhalen over missie hebben we verteld? Wie kwam daarin voor? Wie werd buitengesloten? Wie werd tot object gemaakt? En hoe moeten deze verhalen opnieuw worden verteld, als er rekening wordt gehouden met de stemmen van degenen die tot nu toe gemarginaliseerd zijn? De confrontatie met de transatlantische slavenhandel en de gevolgen daarvan wordt hier uitdrukkelijk in verband gebracht met het begrip van missie en kerkelijke zelfreflectie. CWME koppelt dit aan missie als “herstellende gerechtigheid”[48] en aan de voorbereiding van de Wereldzendingsconferentie 2028. Het geplande thema van de conferentie luidt “Niet door macht, niet door kracht, maar alleen door mijn Geest”, met als ondertitel: “Getuigen van de zending van de Geest: vernieuwen, genezen, herordenen en herscheppen”.[49]
De lijn van Arusha 2018 wordt voortgezet, maar verandert tegelijkertijd. Arusha sprak over transformerende navolging. Nairobi sprak over tegen-schepping en gedekoloniseerde navolging. Kingston spreekt over herstel en een nieuw verhaal over de wereld. De oecumenische missie-theologie verschuift daarmee haar zwaartepunt steeds meer van de vraag “Hoe verspreidt het christendom zich?” naar de vraag “Hoe wordt Gods helende en vernieuwende aanwezigheid zichtbaar in een gekwetste wereld?” en “Hoe kan het evangelie universeel zijn, zonder te worden verward met een bepaalde culturele, politieke of kerkelijke machtsvorm?”
6. Wat betekent in deze context “één in Christus – samen op missie”?
Wat is er allemaal veranderd door de beschreven ontwikkeling? – En wat betekent in deze context het motto van de 100e Wereldmissiezondag “Eén in Christus – samen op missie”?
Missie is tegenwoordig multidimensionaal.
Tegenwoordig bevinden de missiegebieden zich niet meer simpelweg ‘ergens anders’. Ze zijn ook hier in Europa. Ze bevinden zich in grote steden, digitale communicatiewerelden, migratiesamenlevingen, geseculariseerde milieus en interreligieuze buurten. Tegelijkertijd komen missie-impulsen vanuit de meest uiteenlopende randgebieden. Het oude onderscheid tussen zenders en ontvangers verliest zijn plausibiliteit. Waar missie vroeger vooral werd opgevat als een beweging van het Westen naar de ‘anderen’, beseft de hedendaagse missie dat zij geen eenrichtingsverkeer kan zijn, maar in de meest uiteenlopende richtingen gaat.[50]
Vanuit katholiek perspectief is missie deelname aan de zending van God – en daarom meer dan een kerkelijke activiteit.
Zoals de beslissende verandering van perspectief van het Tweede Vaticaans Concilie vaststelt, is de Kerk van nature missionair, omdat zij leeft vanuit Gods zending. Daarom kan missie noch worden opgevat als een uitbreiding van een instelling, noch als een religieus vrijetijdsprogramma.
De laatste jaren is er een toenemend aantal personen en organisaties dat onafhankelijk van de bestaande kerken missionair actief is.[51] Missie is echter geen tijdverdrijf; zij vereist verbondenheid met en betrokkenheid bij de Kerk. Dat is een belangrijk katholiek accent. Want wanneer missie volledig geïndividualiseerd wordt, verliest zij haar kerkelijke en sacramentele dimensie. Missie heeft gemeenschap nodig. Zij heeft traditie en continuïteit nodig. Zij heeft plaatsen van geloof nodig. Zij heeft liturgie, sacramenten en concrete kerkelijke relaties nodig.
Maar deze kerkelijke verbondenheid mag niet worden verward met kerkelijk egocentrisme. De missionaire kerk is juist de kerk die verder wijst dan zichzelf.
Toch is missie niet simpelweg de uitbreiding van een instelling en evenmin de morele verbetering van maatschappelijke omstandigheden. Zij berust op de christelijke overtuiging dat in Jezus Christus een waarheid over God, de mens en de wereld wordt geopenbaard, die naar haar aard universeel is en daarom niet privé kan blijven. Juist daarom is missie oecumenisch mogelijk. Als Christus en niet de eigen denominatie het middelpunt is, dan kan gezamenlijk getuigenis niet alleen worden opgevat als pragmatische samenwerking. Het kan een uitdrukking zijn van het feit dat de ene zending van Christus groter is dan de institutionele grenzen van onze kerken.
Missie is vandaag de dag niet meer geloofwaardig denkbaar zonder oecumene, dialoog en gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Hierin ligt wellicht de belangrijkste consequentie van de geschiedenis sinds Edinburgh en het Tweede Vaticaans Concilie. Dat betekent echter niet dat alle kerken hetzelfde zouden moeten geloven of dat hun theologische verschillen onbelangrijk zouden zijn geworden. Integendeel, juist omdat de verschillen reëel zijn, is er behoefte aan een serieuze theologische dialoog. Oecumene is niet de afschaffing van de denominaties. Het is de vraag hoe confessionele identiteit zo kan worden beleefd dat deze niet leidt tot het weigeren van een gezamenlijk christelijk getuigenis.
Als de verdeeldheid binnen het christendom ooit het gezamenlijke getuigenis heeft geschaad, dan moet de gezamenlijke zending vandaag de dag een plek worden waar eenheid concreet kan worden ervaren. Missie wordt dan een communio van de zending, waarin de verschillende tradities hun respectieve gaven inbrengen, hun grenzen erkennen en gezamenlijk handelen waar hun gezamenlijke belijdenis van Christus hen daartoe verplicht. De werkelijke oecumenische winst bestaat dan niet in het feit dat de verschillende kerken minder zichzelf worden, maar in het feit dat zij hun identiteit niet langer in de eerste plaats ten opzichte van de anderen bepalen. Het inzicht zegeviert dat missie niet geloofwaardig kan zijn als het christendom zelf zijn verdeeldheid tot de ultieme maatstaf van zijn handelen maakt.
Een gezamenlijk getuigenis kan veeleer al beginnen daar waar een gezamenlijke belijdenis van Christus, een gezamenlijke doop en een gezamenlijke opdracht tot verkondiging en dienstverlening aanwezig zijn.
Missie moet vandaag de dag vanuit de periferieën op oecumenische wijze opnieuw worden gehoord.
Dat is misschien wel de grootste uitdaging van de recente missiologische ontwikkeling. Het christendom is vandaag de dag inderdaad een wereldchristendom. En daarom kan missie niet langer alleen betekenen dat de gevestigde centra naar de periferieën gaan. De periferieën spreken terug. De periferieën evangeliseren de centra. De kerken van het mondiale Zuiden zijn niet langer louter ontvangers van Europese theologie. Zij produceren zelf theologie, liturgie, spiritualiteit en missionaire praktijk. En precies hierin ligt ook een uitdaging voor de kerken in Europa.
Waar missie de armen en gemarginaliseerden vroeger in de eerste plaats als ontvangers beschouwde, leert zij vandaag de dag hen te zien als subjecten van theologische kennis en zendingswerk.
Waar missie vroeger vaak verbonden was met culturele en politieke macht, moet een geloofwaardige missie vandaag de dag laten zien dat het evangelie niet aan dergelijke macht gebonden is.
Daarbij moet de missie tegelijkertijd zelfkritisch blijven. De geschiedenis van de christelijke zending bevat grootse dingen: geloofsgetuigenis, onderwijs, ziekenzorg, bevrijding, inculturatie, bijbelvertaling, sociale ontwikkeling en de opbouw van lokale kerken. Maar ze bevat ook verwevenheden met kolonialisme, culturele superioriteit en politieke macht. Een toekomstbestendige missie-theologie moet aan beide aspecten herinneren. Zij mag de geschiedenis niet verheerlijken. Maar zij mag deze ook niet zo vertellen alsof de christelijke missie uitsluitend een instrument van koloniale heerschappij is geweest. Zij moet onderscheid maken, onderzoeken en leren.
Juist daarin ligt het potentieel van de huidige verandering. Missie wordt niet kleiner als zij afscheid neemt van imperiale ideeën. Zij wordt veeleisender. Want dan kan zij niet langer simpelweg vragen hoe de kerk haar boodschap zo effectief mogelijk kan verspreiden. Zij moet vragen: hoe kan de kerk zo getuigen dat Christus zelf zichtbaar wordt?
En daarmee zijn we weer bij Leo XIV, zelf ook missionaris: “Hoe meer we dus in Christus verenigd zijn, des te beter kunnen we samen de opdracht vervullen die Hij ons heeft toevertrouwd.[52] Dit is geen oproep tot eenheid omwille van de eenheid. Het is het inzicht dat de Kerk alleen dan op geloofwaardige wijze over verzoening kan spreken, als haar eigen bestaan in toenemende mate door verzoening wordt gekenmerkt. “Eén in Christus” duidt op de bron. “Samen op missie” duidt op het gevolg.
En zo kan de taak van de christelijke missie vandaag de dag voorzichtig in de volgende formule worden samengevat: missie betekent gezamenlijk getuigenis afleggen van Christus, doordat al onze kerken samen een plek worden waar verzoening, waarheid, vrijheid, gerechtigheid en hoop tastbaar worden. Niet in plaats van de verkondiging. Niet zonder de verkondiging. Maar wel zo dat de verkondiging geloofwaardig wordt door het leven van de kerk zelf. Dat zou dan inderdaad zijn: één in Christus – samen gezonden.
[1] Leo XIV, Boodschap ter gelegenheid van de 100e Wereldmissiezondag 2026, Eén in Christus, samen op zending
[2] James Chukwuma Okoye CSSp, „The Bible in Catholic Mission 1910–2010“, in: Stephen B. Bevans SVD (red.), A Century of Catholic Mission, Oxford 2013, 123–132, hier 123: „Before the 1950s … I went to the ‘Catholic Mission’ in my homeland Nigeria. By 1960 … I was going to the Catholic Church.”
[3] Oecumenische Raad van Kerken, Commissie voor Wereldmissie en Evangelisatie, „WCC Commission on World Mission and Evangelism opens meeting in Jamaica“, 19 april 2026, https://www.oikoumene.org/news/wcc-commission-on-world-mission-and-evangelism-opens-meeting-in-jamaica (26/10/26); zie ook, met betrekking tot het geplande thema van de Wereldmissieconferentie 2028: WCC, „WCC Commission on World Mission and Evangelism to convene in Jamaica“, 26 februari 2026, https://www.oikoumene.org/news/wcc-commission-on-world-mission-and-evangelism-to-convene-in-jamaica (26/10/26).
[4] “To consider Missionary Problems in relation to the Non-Christian World” – zo luidt de ondertitel van de uit negen delen bestaande publicatie van de conferentieverslagen.
[5] John R. Mott, Evangelization of the World in This Generation, New York 1900; zie voor de conferentie van Edinburgh: Brian Stanley, The World Missionary Conference, Edinburgh 1910, Grand Rapids, MI 2009.
[6] Zie Brian Stanley, The World Missionary Conference, Edinburgh 1910, Grand Rapids, MI 2009, 12–13; hij noemt Mark C. Hayford uit Ghana en 18 afgevaardigden uit Azië.
[7] Zie in het Engels: Patriarchal and Synodical Encyclical of 1920, http://orthodox-voice.blogspot.be/2011/04/patriarchal-and-synodical-encyclical-of_26.html (26/10/26).
[8] Pius XI, encycliek Mortalium Animos, 6 januari 1928, nr. 4, http://www.vatican.va/holy_father/pius_xi/encyclicals/documents/hf_p-xi_enc_19280106_mortalium-animos_en.html (26/10/26).
[9] Zie Benedictus XV, Apostolische brief Maximum Illud, 30 november 1919, nr. 16, https://www.vatican.va/content/benedict-xv/de/apost_letters/documents/hf_ben-xv_apl_19191130_maximum-illud.html; Pius XI, encycliek Rerum Ecclesiae, 28 februari 1926, nr. 21, https://www.vatican.va/content/pius-xi/en/encyclicals/documents/hf_p-xi_enc_28021926_rerum-ecclesiae.html; Pius XII, encycliek Evangelii Praecones, 2 juni 1951, nr. 58, https://www.vatican.va/content/pius-xii/en/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_02061951_evangelii-praecones.html; dezelfde, encycliek Fidei Donum, 21 april 1957, nr. 46 & 64, https://www.vatican.va/content/pius-xii/en/encyclicals/documents/hf_p-xii_enc_21041957_fidei-donum.html; Johannes XXIII, Encycliek Princeps Pastorum, 28 november 1959, nr. 24–26, https://www.vatican.va/content/john-xxiii/en/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_28111959_princeps.html (alle 26/10/26).
[10] Tweede Vaticaans Concilie, decreet Ad Gentes over de missionaire activiteit van de Kerk, 7 december 1965, nr. 2; alle citaten uit conciliedocumenten van het Tweede Vaticaans Concilie zijn afkomstig van https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/index_ge.htm (26/10/26).
[11] Ad Gentes, nr. 9, ibid.
[12] Tweede Vaticaans Concilie, Dogmatische Constitutie Lumen Gentium, 21 november 1964, nr. 14–16; 16, https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_ge.html (26/10/26).
[13] Tweede Vaticaans Concilie, Verklaring Nostra Aetate over de relatie van de Kerk tot de niet-christelijke religies, 28 oktober 1965, nr. 2, https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_decl_19651028_nostra-aetate_ge.html (27/10/26).
[14] Tweede Vaticaans Concilie, Ad Gentes, nr. 11; vgl. Steven B. Bevans SVD, „Mission at the Second Vatican Council: 1962–1965“, in: idem (red.), A Century of Catholic Mission, Oxford 2013, 101–111, hier 102.
[15] Deze bijeenkomst vormde bovendien de aanzet tot het werk van de gezamenlijke werkgroep tussen de Katholieke Kerk en de Oecumenische Raad van Kerken, waaruit het document Common Witness and Proselytism uit 1970 voortkwam (https://archive.org/details/wccjwgrccwcc005). Zie Basil Meeking, After Vatican II, in: International Review of Mission 73 (1984), 57–65, hier 59.
[16] Zie ook Ad Gentes 36 over de oecumenische waarde van het getuigenis van een goed leven.
[17] Paulus VI, Apostolische brief Evangelii nuntiandi, 8 december 1975, nr. 17, https://www.vatican.va/content/paul-vi/de/apost_exhortations/documents/hf_p-vi_exh_19751208_evangelii-nuntiandi.html (26/10/26). Zie voor de postconciliaire ontwikkeling van de missietheologie Roger P. Schroeder SVD, Catholic Teaching on Mission after Vatican II: 1975–2007, in: Stephen B. Bevans SVD (red.), A Century of Catholic Mission, Edinburgh 2013, 112–120.
[18] Paulus VI, Evangelii nuntiandi, nr. 20: „het is nodig – niet voor de sier, alsof het om een oppervlakkige vernislaag zou gaan, maar op een vitale manier, die diep gaat en tot in de wortels reikt – de cultuur en de culturen van de mens te evangeliseren. De termen “cultuur” en “culturen” daarbij nemend in de rijke en brede zin die deze hebben in de Constitutie Gaudium et Spes, waarbij steeds uitgegaan wordt van de menselijke persoon en ook steeds wordt teruggekeerd naar de betrekkingen die de personen hebben met elkaar en met God.”
[19] Paulus VI, Evangelii nuntiandi, nr. 14.
[20] Gezamenlijke werkgroep van de Rooms-Katholieke Kerk en de Wereldraad van Kerken, Common Witness and Proselytism. A Study Document, nr. 1, https://archive.org/details/wccjwgrccwcc005 (28/10/26).
[21] Zie Basil Meeking, „After Vatican II“, in: International Review of Mission 73 (1984), 57–65, hier 61.
[22] Philip Potter, Evangelization in the Modern World, in: Monthly Letter about Evangelism of WCC/CWME (januari 1975), 2 (vertaling A.M.).
[23] Paulus VI, Evangelii nuntiandi, nr. 77.
[24] Paulus VI, Evangelii nuntiandi, nr. 77: „Bovendien maken wij de wens van de Vaders van de Derde Algemene Vergadering van de Bisschoppensynode tot de onze, dat er met een groter inzet samengewerkt wordt met de christenbroeders, op basis van het Doopsel en van het erfgoed van het geloof dat ons gemeenschappelijk is, om van nu af aan in hetzelfde werk van de evangelisatie een breder gemeenschappelijk getuigenis voor Christus te geven ten overstaan van de wereld. Wij worden daartoe gedreven door het gebod van Christus, en het is een vereiste dat voortvloeit uit de plicht het Evangelie te prediken en ervan te getuigen.”
[25] Joan Delaney, The Relationship of the Roman Catholic Church to the Commission on World Mission and Evangelism of the World Council of Churches, in: Verbum 28 (1987), 82–88, hier 83; vgl. ook Meeking, After Vatican II, 62.
[26] Johannes Paulus II, Encycliek Redemptoris Missio, 7 december 1990, nr. 33–34, https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/de/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_07121990_redemptoris-missio.html (27/10/26).
[27] Johannes Paulus II, Redemptoris Missio, nr. 37.
[28] Johannes Paulus II, Redemptoris Missio, nr. 55–57; Pauselijke Raad voor Interreligieuze Dialoog,Dialoog en verkondiging: overwegingen en richtlijnen inzake de interreligieuze dialoog en de verkondiging van het evangelie van Jezus Christus, 19 mei 1991, https://www.dbk-shop.de/de/publikationen/verlautbarungen-apostolischen-stuhls/dialog-verkuendigung.html?dl_media=32547 (29/10/26).
[29] Franciscus, Apostolische brief Evangelii Gaudium, 24 november 2013, nr. 27, https://www.vatican.va/content/francesco/de/apost_exhortations/documents/papa-francesco_esortazione-ap_20131124_evangelii-gaudium.html (29/10/26).
[30] Zie Graziano Battistella, La missione viene a noi. In margine all’Istruzione Erga Migrantes Caritas Christi, Quaderni SIMI 3, Vaticaanstad 2005.
[31] Heilig en Groot Concilie van de Orthodoxe Kerk, The Mission of the Orthodox Church in Today’s World, Kreta 2016, https://holycouncil.org/mission-orthodox-church-todays-world (28/10/26). Het document beschrijft de Kerk als teken en beeld van het Rijk Gods in de geschiedenis en verbindt de missie met het getuigenis van de nieuwe schepping.
[32] Ibid., paragraaf F „The Mission of the Orthodox Church as Witness of Love through Service“.
[33] Anglican Communion Office, The Five Marks of Mission, Londen, laatst bijgewerkte onlineversie, https://www.anglicancommunion.org/five-marks-of-mission/ (29/10/26); de vijf ‘T’s’ dienen als ezelsbruggetje: tell, teach, tend, transform, treasure.
[34] Anglican Communion Office, The Five Marks of Mission: Today and Tomorrow – Official Report of ACC-18, gepubliceerd op 20 november 2023; verslag van de 18e zitting van de Anglican Consultative Council, Accra, Ghana, 12–19 februari 2023, https://www.anglicancommunion.org/resource/the-five-marks-of-mission-today-and-tomorrow/ (29/10/26).
[35] Lutheran World Federation, Mission in Context: Transformation, Reconciliation, Empowerment. An LWF Contribution to the Understanding and Practice of Mission, Genève 2004, resp. Duitse versie: Lutherischer Weltbund, Mission im Kontext: Verwandlung, Versöhnung, Bevollmächtigung, Genève 2005, https://www.leipziger-missionswerk.de/fileadmin/user_upload/missionswerk/10_themen/mission/2005_lwb-mission-in-context-de-low.pdf (29/10/26).
[36] Lutherse Wereldfederatie, „Wie wij zijn“, https://lutheranworld.org/de/wer-wir-sind (29/10/26) over de huidige zelfbeschrijving van de wereldwijde lutherse kerkgemeenschap.
[37] Wereldgemeenschap van Gereformeerde Kerken, Das Bekenntnis von Accra, Accra 2004, met name nrs. 30–42, https://wcrc.eu/uber-uns/bekenntnis-von-accra/?lang=de (29/10/26).
[38] Veli-Matti Kärkkäinen, „Mission in Pentecostal Theology“, in International Review of Mission 107/1 (2018), 5–22, DOI 10.1111/irom.12205. Kärkkäinen noemt als centrale motieven van de pinkstermissiologie de eschatologische verwachting, het „Full Gospel“-motief, een holistisch begrip van verlossing en de werking van de Heilige Geest.
[39] Zie WCC, CWME, Oproep van Arusha tot navolging, Arusha, Tanzania, 13 maart 2018, https://www.oikoumene.org/de/resources/documents/the-arusha-call-to-discipleship (29/10/26). Arusha 2018, met als thema „Moving in the Spirit: Called to Transforming Discipleship”, was de meest recente Wereldmissieconferentie; de volgende staat gepland voor 2028.
[40] Zie de oproep van Arusha tot navolging, paragraaf over „theosis“: „Door wat de eerste theologen van de kerk „theosis“ of vergoddelijking noemden, delen wij in Gods genade wanneer wij deelnemen aan Gods missie.“
[41] Zie ibid., met name de paragrafen over verkondiging in woord en daad, gerechtigheid en vrede, de schepping, migratie, interreligieuze dialoog en de oecumenische zoektocht naar eenheid.
[42] Zie inzake ‘Missie vanuit de marges’ nr. 36–54 van de WCC, CWME, Missieverklaring ‘Samen voor het leven’, Genève 2013, https://www.oikoumene.org/sites/default/files/Document/TogetherTowardsLife_de.pdf (29/10/26).
[43] Zie WCC, CWME, Toelichting bij het programma „Mission from the Margins“, https://www.oikoumene.org/what-we-do/mission-from-the-margins (29/10/26).
[44] Zie WCC, CWME, Wereldmissie en evangelisatie begint haar door hoop en verandering geïnspireerde werk, https://www.oikoumene.org/de/news/wcc-commission-on-world-mission-and-evangelism-begins-work-rooted-in-hope-and-transformation (29/10/26) zie ook Peter Cruchley, CWME-bijeenkomst – verslag van de directeur, Nairobi, Kenia, 6 juli 2024, gepubliceerd op 7 juli 2024, https://www.oikoumene.org/sites/default/files/2024-07/CWME%20Directors%20Report%20Nairobi%2C%20July2024.pdf (29/10/26).
[45] Ibid.; in het verslag van de directeur wordt uitdrukkelijk gesproken over het verder ontwikkelen van „Transforming Discipleship“ als „decolonial discipleship“ en het meer centraal stellen van „Evangelism from the Margins“.
[46] Ibid.
[47] Zie WCC, „Tegen de achtergrond van de klimaatcrisis en conflicten: WCC-commissie komt bijeen in Jamaica en roept op tot een „herinterpretatie“ van de zending“, 32, april 2026, https://www.oikoumene.org/de/news/wcc-commission-meets-in-jamaica-amid-climate-crisis-conflict-and-calls-to-re-story-mission (29/10/26). De bijeenkomst vond plaats van 16 tot en met 21 april 2026 onder de titel „Preparing the Way: Mission as Re-storying the World – Spirituality; Reparations; Legacies of the Transatlantic Slave Trade“ in Kingston, Jamaica.
[48] Zie ook, met betrekking tot „mission as reparative justice“ (let wel: niet „restorative“), de bijdrage van de rooms-katholieke aartsbisschop van Kingston, Kenneth Richards, ibid.
[49] World Council of Churches, „WCC Commission on World Mission and Evangelism to convene in Jamaica“, 26 februari 2026, https://www.oikoumene.org/news/wcc-commission-on-world-mission-and-evangelism-to-convene-in-jamaica (29/10/26). Daar wordt, onder verwijzing naar Zacharia 4:6, het geplande thema van de Wereldmissieconferentie 2028 vermeld als „Not by might, nor by power, but by my Spirit”, met als ondertitel „Witnessing to the Spirit’s Mission to renew, repair, reorder and recreate”.
[50] Zie voor ‘missio inter gentes’ of ‘mission in the reverse’ en andere missionaire stromingen bijvoorbeeld Peter Vethanayagamony, ‘Mission from the Rest to the West: The Changing Landscape of World Christianity and Christian Mission’, in: Ogbu Kalu / Peter Vethanayagamony / Edmund Kee-Fook Chia (red.), Mission after Christendom: Emergent Themes in Contemporary Mission, Louisville, KY 2010, 59–70.
[51] Zie organisaties zoals www.faith2share.net of de Volunteer Missionary Movement of andere instellingen op oscar.org.uk.
[52] Leo XIV, Boodschap ter gelegenheid van de 100e Wereldmissiezondag 2026, paragraaf 1.
